Faqe të mbushura me bimë të panjohura, simbole të çuditshme dhe një gjuhë që nuk i ngjan asnjë tjetre. Është kod sekret, mashtrim i sofistikuar apo dëshmi e një dijeje të humbur?
Ka libra të vjetër që janë të vështirë për t’u kuptuar. Dhe pastaj është Dorëshkrimi Voynich.
Prej më shumë se një shekulli ai ka sfiduar gjuhëtarë, historianë, kriptografë, matematikanë dhe ekspertë të kodeve. Askush nuk ka arritur të japë një përkthim të pranuar gjerësisht.
Në rreth 240 faqet e tij shfaqen bimë që nuk identifikohen lehtë, diagrame astrologjike, figura njerëzore në ambiente të pazakonta dhe mijëra fjalë të shkruara me një alfabet që nuk njihet.
Por libri është real. Dhe pikërisht kjo e bën misterin edhe më të fortë.
Një dorëshkrim me një histori po aq misterioze
Dorëshkrimi mori emrin nga tregtari i librave të rrallë Wilfrid Voynich. Në vitin 1912 ai e bleu nga një koleksion i jezuitëve në Villa Mondragone, pranë Romës.
Vetë libri është shumë më i vjetër. Datimi me karbon i pergamenës e vendos në fillim të shekullit XV, afërsisht mes viteve 1404 dhe 1438. Kjo do të thotë se faqet e tij janë përgatitur rreth 600 vjet më parë.
Edhe rruga që bëri libri deri te Voynich është e mbuluar me hije. Bashkë me dorëshkrimin u gjet edhe një letër nga vitet 1660. Në të, mjeku praghas Johannes Marci ia dërgonte librin studiuesit të famshëm jezuit Athanasius Kircher në Romë, me shpresën se ai do ta deshifronte. Sipas letrës, dorëshkrimi dikur i kishte përkitur perandorit Rudolfi II, sundimtarit të Pragës. Rudolfi ishte i njohur për pasionin ndaj alkimisë dhe të çuditshmes, dhe thuhet se e kishte blerë librin për 600 dukatë, një shumë e madhe për kohën.
Kircher nuk arriti ta lexojë. Pas tij, libri u zhduk për më shumë se dy shekuj.
Sot dorëshkrimi ruhet në Universitetin Yale, në Bibliotekën Beinecke të Librave të Rrallë, nën emërtimin zyrtar Beinecke MS 408.
Gjuha që nuk ekziston?
Një nga misteret më të mëdha është shkrimi.
Teksti përdor rreth dy deri në tri duzina simbolesh kryesore dhe disa variante të tyre. Fjalët përsëriten me modele që, sipas studiuesve, i ngjajnë strukturës së një gjuhe. Prandaj shumë ekspertë nuk besojnë se kemi të bëjmë thjesht me simbole të rastësishme.
Por problemi është i madh. Askush nuk e di se çfarë alfabeti është. Askush nuk e di se çfarë gjuhe fshihet pas tij. Dhe askush nuk e di nëse teksti përfaqëson vërtet një gjuhë natyrore, një kod, një sistem të shpikur apo një mashtrim të jashtëzakonshëm.
Bimët që botanistët nuk i njohin
Një pjesë e madhe e dorëshkrimit përmban vizatime botanike. Në pamje të parë duken si ilustrime të bimëve mjekësore, të ngjashme me herbariumet mesjetare. Por shumë prej tyre nuk mund të identifikohen.
Disa kanë rrënjë që duken reale, por gjethe që i përkasin një bime tjetër. Të tjera duken sikur janë ndërthurur nga disa specie njëherësh.
A po vizatonte autori bimë imagjinare? A po kodonte informacion? Apo vizatimet ndiqnin një sistem simbolik që sot nuk e kuptojmë më? As kjo pyetje nuk ka marrë përgjigje përfundimtare.
Gratë, uji dhe tubat misteriozë
Një nga pjesët më të pazakonta të librit paraqet figura femërore, shpesh të zhveshura, brenda baseneve, enëve dhe sistemeve që ngjajnë me tuba.
Disa studiues mendojnë se kjo pjesë lidhet me mjekësinë, anatominë, pjellorinë apo banjat terapeutike. Të tjerë kanë propozuar interpretime astrologjike ose alkimike. Asnjë teori nuk është provuar, dhe këto faqe mbeten sot ndër më të diskutuarat e dorëshkrimit.
Qielli duket se kishte rëndësi
Në një pjesë tjetër shfaqen diagrame rrethore, yje dhe shenja të zodiakut. Kjo ka bërë që disa studiues të besojnë se dorëshkrimi përmban njohuri astrologjike ose astronomike.
Në Evropën mesjetare, astrologjia, mjekësia dhe studimi i natyrës shpesh ndërthureshin. Një libër që bashkonte bimët, trupin njerëzor dhe yjet nuk do të ishte krejt i pazakontë për kohën. Por pa e lexuar tekstin, nuk mund ta dimë me siguri se çfarë shpjegojnë diagramet.
A ishte një kod sekret?
Një nga teoritë më tërheqëse është se teksti është i koduar. Nëse është kështu, kodi duhet të jetë jashtëzakonisht i sofistikuar.
Gjatë dekadave, ndër më të mirët e kriptografisë kanë provuar ta zbërthejnë. Mes tyre ishte edhe amerikani William Friedman, njeriu që ndihmoi në thyerjen e kodeve japoneze gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ai dhe ekipi i tij punuan me vite mbi dorëshkrimin, pa arritur në një zgjidhje.
Kjo ka nxitur një tjetër pyetje: po sikur të mos ketë asgjë për t’u deshifruar?
Mashtrimi më i madh letrar?
Disa studiues mendojnë se libri mund të jetë një mashtrim, i krijuar në shekullin XV ose XVI për t’iu shitur një blerësi të pasur dhe kureshtar, ndoshta pikërisht një koleksionisti si Rudolfi II.
Kjo teori ka mbështetës seriozë. Në vitin 2004, studiuesi britanik Gordon Rugg tregoi se tekst që i ngjan shumë atij të Voynich-it mund të prodhohet relativisht shpejt, me një tabelë rrokjesh dhe një shabllon me vrima, mjete të njohura në atë kohë. Përveç kësaj, teksti ka edhe veçori të çuditshme. E njëjta fjalë shpesh përsëritet dy ose tri herë radhazi, dhe shkrimi është më i parashikueshëm sesa gjuhët e zakonshme.
Nga ana tjetër, analizat statistikore kanë gjetur edhe rregullsi të ngjashme me ato të gjuhëve natyrore. Studimet kanë treguar gjithashtu se dorëshkrimi duket se ka dy “dialekte” të ndryshme teksti. Në vitin 2020, paleografja amerikane Lisa Fagin Davis identifikoi deri në pesë dorë të ndryshme shkruesish. Nëse ishte mashtrim, atëherë ishte një projekt i madh, i organizuar dhe i qëndrueshëm.
Debati mbetet i hapur.
A është zgjidhur ndonjëherë?
Herë pas here në media shfaqen tituj si “Dorëshkrimi Voynich më në fund u deshifrua”.
Në vitin 2017, një studiues britanik pretendoi se teksti ishte latinisht me shkurtime mjekësore. Në vitin 2018, një ekip kanadez pohoi se, me ndihmën e inteligjencës artificiale, kishte gjetur gjurmë të hebraishtes. Në vitin 2019, një tjetër studiues shpalli se libri ishte shkruar në një gjuhë romane të humbur. Pretendime të reja vazhdojnë të dalin edhe sot, shpesh me përqindje mbresëlënëse “suksesi”.
Asnjë prej tyre nuk është pranuar nga komuniteti akademik. Ekspertët i kanë hedhur poshtë, sepse metodat nuk prodhojnë tekst të qëndrueshëm dhe kuptimplotë kur zbatohen në të gjithë librin.
Ky është një dallim i rëndësishëm: ka shumë pretendime për zgjidhje, por ende nuk ka një deshifrim të verifikuar.
Kush e shkroi?
Edhe autori është i panjohur.
Në periudha të ndryshme dorëshkrimi është lidhur me alkimistë, astrologë, mjekë dhe figura të famshme historike. Vetë Wilfrid Voynich besonte se autori ishte filozofi anglez Roger Bacon, i shekullit XIII. Datimi modern i pergamenës e ka rrëzuar këtë teori, sepse Bacon vdiq rreth 150 vjet para se pergamena të përgatitej.
Mund të ketë qenë një mjek anonim, një alkimist apo një studiues i natyrës. Duke parë dorët e ndryshme të shkrimit, ka gjasa të ketë qenë një grup autorësh. Ose dikush që shpiku një sistem shkrimi vetëm për këtë vepër.
Nuk e dimë.
Misteri që teknologjia ende nuk e ka zgjidhur
Në epokën e inteligjencës artificiale dhe të kompjuterëve që analizojnë miliarda kombinime, mund të duket e çuditshme që një libër mesjetar vazhdon të na sfidojë.
Por teknologjia ka një problem të thjeshtë: për të deshifruar një gjuhë, duhet të kesh diçka me të cilën ta krahasosh.
Te Voynich mungon “çelësi”. Nuk kemi tekst paralel, siç ishte Guri i Rozetës për hieroglifët egjiptianë. Nuk kemi përkthim. Nuk kemi autor të njohur. Nuk kemi as siguri se çfarë lloj sistemi është përdorur.
Kompjuteri mund të gjejë modele. Por nuk mund të krijojë nga asgjëja kuptimin që mungon.
Çfarë fshihet brenda?
Ndoshta përgjigjja është shumë më e zakonshme sesa imagjinojmë. Mund të jetë një libër mesjetar për bimët dhe mjekësinë, një manual astrologjik, një tekst i koduar për një rreth të vogël njerëzish ose një gjuhë artificiale. Ose mund të jetë një nga mashtrimet më të jashtëzakonshme të historisë.
Por derisa dikush të tregojë një metodë që e përkthen tekstin në mënyrë të qëndrueshme, nga faqja e parë deri te e fundit, Dorëshkrimi Voynich mbetet një nga librat më misteriozë në botë.
Rreth 600 vjet pasi u përgatit pergamena, ne mund t’i shohim figurat. Mund t’i numërojmë fjalët. Mund t’i analizojmë simbolet. Por ende nuk dimë çfarë po na thotë autori.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse vazhdojmë ta lexojmë një libër që, në të vërtetë, askush nuk di ta lexojë.
