Kur një zyrtar iranian këtë javë paraqiti një listë kërkesash për t’i dhënë fund luftës së nisur nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli, ai shtoi një pikë që nuk kishte qenë më parë në listën e Teheranit: njohja e sovranitetit të Iranit mbi Ngushticën e Hormuzit.
Rruga e ngushtë ujore përmes së cilës kalon zakonisht një e pesta e naftës dhe gazit natyror të lëngshëm (LNG) në botë është shfaqur si arma më e fuqishme e Republikës Islamike. Dhe tani po kërkon të shndërrohet në një burim potencialisht miliarda dollarësh të ardhurash vjetore dhe një pikë presioni mbi ekonominë globale.
Irani ka kërcënuar prej kohësh të mbyllë ngushticën në rast të një sulmi, por pak veta prisnin që ajo të vazhdonte ose që ajo të rezultonte kaq efektive në ndërprerjen e rrjedhave globale të tregtisë. Shkalla e ndikimit duket se ka zgjeruar ambiciet e Teheranit, me kërkesat e reja që sugjerojnë se po kërkon ta shndërrojë atë ndikim në diçka më të qëndrueshme.
Ngushtica e Hormuzit është vetëm 24 milje e gjerë në pikën e saj më të ngushtë. Ngushtica e Hormuzit shtrihet midis Iranit dhe Omanit, me Zonat e tyre Ekonomike Ekskluzive (EEZ) që takohen në mes. Ngushtica e rrugës ujore e bën më të lehtë për Iranin të sulmojë anijet, sepse anijet nuk kanë hapësirë për të bërë manovra ose kohë paralajmërimi për t’i shpëtuar kërcënimeve.
Transporti detar përmes pikës së mbytjes është ndalur pothuajse për shkak të sulmeve iraniane, duke i çuar tregjet globale të energjisë në trazira dhe duke i detyruar vendet shumë përtej Gjirit Persik të marrin masa emergjente për të siguruar furnizime me karburant.
“Irani është pak i habitur nga sa e suksesshme ka qenë strategjia e tij (e Hormuzit) – nga sa e lirë dhe sa relativisht e lehtë është të mbajë peng ekonominë globale”, tha Dina Esfandiary, drejtuese e Lindjes së Mesme në Bloomberg Economics. “Një nga mësimet e nxjerra në luftë është se ai ka zbuluar këtë levë të re dhe ka të ngjarë ta përdorë përsëri në të ardhmen. Dhe mendoj se monetizimi i saj është pjesë e zbulimit se ai e ka këtë levë.”
Uashingtoni është shumë i vetëdijshëm për këtë rrezik. Sekretari i Shtetit i SHBA-së, Marco Rubio, paralajmëroi të premten se një nga sfidat e menjëhershme pas luftës do të ishin përpjekjet e Teheranit për të krijuar një sistem takse në Hormuz.
“Jo vetëm që kjo është e paligjshme, është e papranueshme, është e rrezikshme për botën dhe është e rëndësishme që bota të ketë një plan për t’u përballur me të”, tha Rubio pas një takimi të G7 në Francë. Ministrat e jashtëm të grupit theksuan “domosdoshmërinë absolute” për të rivendosur “lirinë e sigurt dhe pa pagesë të lundrimit”.
Ngushtica e Hormuzit është një nga pikat më të rëndësishme të kalimit të detit në botë, që lidh Gjirin Persik të pasur me naftë me pjesën tjetër të botës.
Në një shenjë respekti për peshën strategjike në rritje të Ngushticës së Hormuzit, Mojtaba Khamenei përdori fjalimin e tij të parë të supozuar si udhëheqësi i ri suprem i Iranit për të thënë se ndikimi i bllokimit të rrugës ujore “duhet të vazhdojë të përdoret”.
Në raundet e mëparshme të bisedimeve me SHBA-në, Irani kërkoi lehtësimin e sanksioneve dhe njohjen e të drejtës së tij për teknologji bërthamore paqësore, por jo kontrollin mbi Ngushticën e Hormuzit.
Irani tani po sinjalizon se ky ndikim mund të formalizohet. Ligjvënësit iranianë po shqyrtojnë një projektligj që do t’u kërkonte vendeve që përdorin ngushticën për transportimin e karburantit dhe mallrave të paguajnë taksa, ndërsa një këshilltar i udhëheqësit suprem ka folur për një “regjim të ri për Ngushticën e Hormuzit” pas luftës. Ky sistem i ri do t’i lejonte Teheranit të vendoste kufizime detare ndaj kundërshtarëve dhe në mënyrë efektive të lidhë aksesin në një nga korridoret më kritike të transportit detar në botë me mosmarrëveshjet e tij gjeopolitike.
“Vendosja e tarifave të tranzitit është një shkelje e rregullave të kalimit tranzit”, tha James Kraska, profesor i së drejtës ndërkombëtare detare në Kolegjin e Luftës Detare të SHBA-së. Ai shtoi se nuk ka bazë ligjore sipas së drejtës ndërkombëtare që një shtet bregdetar të ngarkojë tarifa në një ngushticë ndërkombëtare si Hormuzi.
“Ngushtica e Hormuzit është një ngushticë e përdorur për lundrim ndërkombëtar, me dete territoriale të Iranit dhe Omanit që mbivendosen… Brenda këtyre ujërave, zbatohet ligji iranian dhe ai i Omanit”, tha ai. “Megjithatë, për shkak se është një ngushticë ndërkombëtare, e drejta e kalimit tranzit zbatohet për të gjitha shtetet, gjë që lejon tranzit sipërfaqësor, mbikalim dhe nënujor pa pengesa.”
Rregullat janë të përcaktuara në Konventën e OKB-së mbi të Drejtën e Detit (UNCLOS). Ndërsa as Irani dhe as Shtetet e Bashkuara nuk janë palë në konventë, Kraska thotë se shumë nga parimet e saj thelbësore ende zbatohen sepse ato pranohen gjerësisht si e drejtë ndërkombëtare zakonore. Megjithatë, Irani mund të kërkojë ende të përdorë mosanëtarësimin e tij për të forcuar argumentet e tij, shtoi ai.
Rivalizimi me Kanalin e Suezit
Kjo nuk e ka ndaluar Iranin të eksplorojë se si mund të duket një sistem i tillë, ose sa fitimprurës mund të jetë.
Ekspertët vënë në pikëpyetje nëse Irani mund të krijojë një sistem takse që do të fitonte pranim ndërkombëtar, por nëse ia del mbanë, të ardhurat mund të rivalizojnë ato të gjeneruara nga Kanali i Suezit i Egjiptit, sipas llogaritjeve të CNN.
Normalisht, rreth 20 milionë fuçi naftë bruto dhe produkte nafte kalojnë nëpër Ngushticën e Hormuzit çdo ditë, afërsisht ekuivalente me rreth 10 të ashtuquajtur transportues shumë të mëdhenj të naftës bruto (VLCC). Me një tarifë të raportuar prej 2 milionë dollarësh për cisternë, kjo do të përkthehej në rreth 20 milionë dollarë në ditë, ose rreth 600 milionë dollarë në muaj, vetëm nga nafta.
Nëse përfshihen dërgesat e LNG-së, kjo shifër mund të rritet në më shumë se 800 milionë dollarë në muaj, ekuivalente me rreth 15%-20% të të ardhurave mujore të eksportit të naftës të Iranit në vitin 2024.
Për krahasim, Egjipti fiton midis 700 dhe 800 milionë dollarë në muaj nga Kanali i Suezit, një rrugë ujore artificiale e kontrolluar nga qeveria, në një vit tipik, megjithëse të ardhurat kanë rënë ndjeshëm gjatë vitit të kaluar për shkak të ndërprerjeve në Detin e Kuq.
Monetizimi i Hormuzit mund të nxitet gjithashtu nga presionet ekonomike të Iranit. Esfandiary tha se Teherani e sheh pagesën për kalimin si një mënyrë për të “kompensuar disa nga mangësitë e tij ekonomike” nën sanksione, duke e përshkruar atë si një mekanizëm relativisht “të lehtë” dhe “me kosto të ulët” për të kompensuar aksesin e kufizuar në tregjet globale. Irani është ndër vendet më të sanksionuara në botë, i dyti vetëm pas Rusisë.
Irani ka thënë vazhdimisht se Ngushtica e Hormuzit mbetet e hapur, por jo pa kushte. Zyrtarët thonë se anijet “jo-armiqësore” mund të kalojnë tranzit, me kusht që të koordinohen me autoritetet iraniane. Ministria e jashtme e përcolli këtë qëndrim në një letër drejtuar Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe Organizatës Ndërkombëtare Detare, sipas Reuters.
Në të njëjtën kohë, Teherani duket se po teston se si mund të duket një sistem i kontrolluar kalimi në praktikë. Të dhënat e gjurmimit të anijeve tregojnë disa tankerë që përdorin një rrugë më afër bregdetit të Iranit, me raportime se operatorë të caktuar mund të kenë paguar për kalim të sigurt.
Asnjë vend, importues apo operator anijesh nuk ka pranuar publikisht pagesën e një tarife, dhe detajet e çdo marrëveshjeje mbeten të paqarta. Por firma e inteligjencës së transportit detar Lloyd’s List raportoi të hënën se më shumë se 20 anije kanë përdorur atë që e përshkroi si një korridor të ri përmes ngushticës, me të paktën dy anije që Lloyd’s kupton se kanë paguar për ta bërë këtë, njëra prej tyre thuhet se ka kushtuar rreth 2 milionë dollarë.
Korpusi i Gardës Revolucionare Islamike të Iranit ka krijuar gjithashtu një sistem regjistrimi për anijet e miratuara, ndërsa disa qeveri po angazhohen drejtpërdrejt me Teheranin për të siguruar tranzit për cisternat e tyre, raportoi Lloyd’s List.
