Më 10 shtator, NATO përjetoi shkeljen më të rëndë të hapësirës së saj ajrore që nga themelimi mbi 75 vite më parë, kur 19 dronë rusë depërtuan në qiellin e Polonisë. Sekretari i përgjithshëm i aleancës, Mark Rutte, e quajti reagimin “një sukses të madh”, duke vënë në dukje se në operacion ishin përfshirë avionë cisternë italianë dhe bateri gjermane Patriot.
Megjithatë, avionët polakë dhe holandezë arritën të rrëzonin vetëm një pjesë të vogël të tyre. Tre ditë më vonë, më 13 shtator, Rumania raportoi se një tjetër dron rus kishte hyrë në hapësirën e saj ajrore. Në të njëjtën ditë, presidenti Donald Trump u tregua indiferent ndaj këtij testi të besueshmërisë së NATO-s, duke deklaruar se konflikti në Ukrainë “nuk është lufta e Trump-it”. Kjo ngre pyetjen e madhe: a është në gjendje NATO ta mbrojë qiellin e saj nga Kremlini?
Mburoja ajrore e aleancës përbëhet nga disa shtresa. Detyra e parë është zbulimi i kërcënimeve. NATO zotëron një flotë prej 14 avionësh të tipit AEWC të bazuar në Gjermani, të aftë të monitorojnë avionë, dronë dhe raketa ruse deri në hapësirën e Ukrainës e Bjellorusisë. Ata plotësohen nga dronët RQ-4D Phoenix, që nisen nga bazat amerikane në Sicili dhe kryejnë misione të gjata në lartësi të mëdha. Polonia ka nënshkruar gjithashtu një kontratë rreth 1 miliardë dollarëshe për të blerë aerostatë amerikanë me radarë dhe sisteme të avancuara identifikimi, ndërsa forcat amerikane po testojnë sensorë akustikë për të dalluar tingujt e dronëve që afrohen. Një shtresë e dytë e mbrojtjes përbëhet nga avionët luftarakë të vendosur në krahun lindor.
Në rotacion, Italia, Spanja dhe Hungaria patrullojnë mbi vendet baltike, Italia gjithashtu mbi Rumani, ndërsa Holanda dhe Norvegjia vigjilojnë mbi Poloni. Pikërisht për këtë qëllim, Emmanuel Macron njoftoi më 11 shtator dërgimin e tre avionëve Rafale në Poloni. Shtresa e tretë përbëhet nga sistemet tokësore të mbrojtjes ajrore. Vendet e Europës Lindore kanë radarët dhe armët e tyre, por ato janë përforcuar me sistemet Patriot të SHBA dhe Gjermanisë, të afta të ndalojnë avionë, raketa lundrimi apo balistike. Gjermania i ka vendosur tashmë në Poloni, ndërsa Holanda dhe vende të tjera synojnë të bëjnë të njëjtën gjë. Përveç tyre, SHBA dhe aleatë europianë operojnë edhe anije luftarake me radarë e interceptues të gjatë, si dhe radare tokësore në Rumani e Poloni.
Të gjitha këto sisteme lidhen pjesërisht në një rrjet të integruar të quajtur IAMD (Integrated Air and Missile Defence), që komandohet nga selia ajrore e NATO-s në Ramstein, Gjermani, nën drejtimin e një gjenerali amerikan. Më poshtë në hierarki, dy qendra të operacioneve të kombinuara ajrore mbulojnë hapësirën e NATO-s: një në Gjermani për veriun e Evropës dhe një tjetër në Spanjë për jugun. Në letër kjo duket një mburojë e fuqishme, por realiteti është tjetër. Një pjesë e madhe e sistemeve moderne është dërguar në Ukrainë, duke lënë boshllëqe në kontinent. Gjermania, nën presion nga Trump, pranoi të dërgojë dy sisteme Patriot të tjera në Kiev, ndërkohë që një porosi zvicerane u ridrejtua gjithashtu atje. Rutte ka pranuar se NATO duhet të rrisë kapacitetet e saj të mbrojtjes ajrore me 400% për të mbuluar Europën.
Një tjetër problem është natyra e vetë sulmeve ruse. Shumë prej dronëve janë të vegjël dhe të lirë, shpesh të ndërtuar prej stiropori dhe të projektuar si karrem, duke qenë pothuajse të padukshëm për radarët. Raste të shkeljes së hapësirës së NATO-s janë regjistruar disa herë: mbetje në Rumani në shtator 2023, raketa që kaluan në Poloni në mars 2024, një dron që u rrëzua në Letoni në shtator 2024 dhe disa incidente të tjera këtë muaj. Në një rast, një raketë e rënë në Poloni u gjet rastësisht nga një grua që kalëronte, muaj të tërë pas incidentit. Polonia thotë se më 10 shtator rrëzoi vetëm dronët që mbartnin kokë-luftimi, duke injoruar pjesën më të madhe që ishin karrema. Për më tepër, përdorimi i raketave Patriot për të rrëzuar dronë ka kosto disproporcionale dhe nuk është i qëndrueshëm. Vendet evropiane ende nuk kanë zhvilluar në shkallë të gjerë sisteme të shkurtra anti-dronë me lazer, topa apo raketa të vogla, duke mbetur të papërgatitura për llojin e luftës që po zhvillohet në Ukrainë.
Përveç problemeve teknike, ekziston edhe dilema politike. Mbrojtja e qiellit europian varet nga SHBA, e cila nën Trump po zhvendos fokusin drejt teatrove të tjera. Edhe pse forcat ajrore europiane kanë qindra avionë në gatishmëri, zinxhiri i komandës mbetet i varur nga ekspertiza amerikane. Trump e minimizoi incidentin duke thënë: “Mund të ketë qenë gabim.” Ukraina ka kritikuar shpesh NATO-n se ka nënvlerësuar qëllimisht disa shkelje për të shmangur përshkallëzimin. Së fundmi, Polonia ndryshoi kurs, duke deklaruar hapur se sulmi i fundit ishte i qëllimshëm nga Rusia, çka përbën një kthesë të rëndësishme.
Megjithatë, shtetet europiane mbeten hezituese për të ndjekur modelin e Izraelit, i cili me ndihmën e SHBA dhe aleatëve, ka interceptuar valë masive dronësh iranianë para se të hynin në hapësirën e tij ajrore dhe ka kryer sulme parandaluese përtej kufirit. Sipas rregullave aktuale të NATO-s, aleanca nuk mund të rrëzojë projekte mbi hapësirën e Bjellorusisë ose Ukrainës pa miratim unanim nga 32 anëtarët – diçka që Hungaria dhe Sllovakia ka gjasa ta bllokojnë. Në rast konflikti madhor, këto rregulla me siguri do të ndryshonin. Por për momentin, Europa mbetet në pozicion mbrojtës dhe të pasigurt.
