Ajatollah Ali Khamenei u vra në ditën e parë të sulmeve masive ajrore të ndërmarra nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli kundër Iranit. Televizioni shtetëror iranian e konfirmoi vdekjen e tij disa orë më vonë.
Khamenei, 86 vjeç, drejtoi Iranin për më shumë se tre dekada. Që nga Revolucioni Islamik i vitit 1979, vendi ka pasur vetëm dy udhëheqës supremë. Në këtë funksion, ai ushtronte autoritetin më të lartë shtetëror dhe fetar, si dhe mbante postin e komandantit suprem të forcave të armatosura, përfshirë Gardën Revolucionare.
Megjithëse nuk e përqendroi pushtetin në formën klasike të një diktature personale, Khamenei qëndroi në qendër të një sistemi kompleks institucionesh dhe strukturash rivale, me kompetencë për të vendosur veto mbi politikat kryesore dhe për të miratuar kandidatët për poste të larta publike. Breza të tërë iranianësh nuk njohën një tjetër udhëheqës në krye të shtetit.
Brenda vendit, autoritetet shtetërore promovuan vazhdimisht figurën e tij përmes medias dhe hapësirave publike. Në arenën ndërkombëtare, presidentët iranianë përfaqësonin qeverinë në diplomaci, por vendimmarrja strategjike mbetej në duart e udhëheqësit suprem.
Vrasja e tij në këto rrethana e vendos Iranin përballë një tranzicioni të ndërlikuar dhe krijon pasiguri të reja në Lindjen e Mesme.
Nga Mashhadi në majat e pushtetit
Ali Khamenei lindi në vitin 1939 në Mashhad, në një familje klerikësh me të ardhura modeste. Babai i tij ishte klerik i rangut të mesëm në traditën shiite. Që në moshë të re, ai ndoqi studimet fetare dhe në adoleshencë mori gradë klerikale.
Ai u angazhua herët në aktivitet politik kundër Shahut të Iranit. Autoritetet e arrestuan disa herë, e burgosën dhe e dërguan në mërgim të brendshëm. Pas Revolucionit Islamik të vitit 1979, Ajatollah Ruhollah Khomeini e emëroi udhëheqës të lutjeve të së premtes në Teheran, rol që e vendosi në qendër të elitës së re politike.
Nga kriza e ambasadës te presidenca
Në vitin 1979, studentë islamistë pushtuan ambasadën amerikane në Teheran dhe mbajtën peng diplomatë amerikanë për 444 ditë. Khamenei e mbështeti këtë veprim, duke konsoliduar qëndrimin konfrontues të Iranit ndaj Shteteve të Bashkuara dhe Perëndimit.
Në vitin 1981, një atentat me bombë e plagosi rëndë dhe i la pasoja të përhershme në dorën e djathtë. Po atë vit, pas vrasjes së Presidentit Mohammad-Ali Rajai, ai fitoi zgjedhjet presidenciale me shumicë dërrmuese votash. Gjatë presidencës, ai përforcoi kursin ideologjik të republikës islamike dhe veproi kundër grupeve që i konsideronte në kundërshtim me rendin fetar.
Gjatë luftës Iran-Irak, ai vizitoi shpesh frontin, përvojë që ndikoi në formësimin e qëndrimeve të tij ndaj Perëndimit dhe sigurisë kombëtare.
Konsolidimi si udhëheqës suprem
Në vitin 1989, pas vdekjes së Khomeinit, Asambleja e Ekspertëve e zgjodhi Khamenein si udhëheqës suprem. Pavarësisht debatit mbi autoritetin e tij fetar në atë kohë, ai ndërtoi gradualisht një rrjet besnikësh në institucionet kryesore: parlament, gjyqësor, forca sigurie, media dhe struktura fetare.
Ai mbështeti një aleancë mes klerikëve konservatorë dhe Gardës Revolucionare, e cila fitoi ndikim të konsiderueshëm politik dhe ekonomik. Autoritetet shtypën protestat e viteve 1999, 2019 dhe 2022 me ndërhyrje të forcave të sigurisë.
Në planin shoqëror, ai lejoi zgjerimin e arsimit për gratë, por kundërshtoi ndryshimet që sfidonin interpretimin zyrtar të normave fetare, përfshirë heqjen e detyrueshme të shamisë. Vdekja e Mahsa Amini në vitin 2022 nxiti protesta të gjera dhe përplasje me forcat e rendit.
Politika e jashtme dhe çështja bërthamore
Nën drejtimin e tij, Irani forcoi lidhjet me aktorë si Hezbollahu në Liban dhe mbajti qëndrim të ashpër ndaj Izraelit dhe Shteteve të Bashkuara. Programi bërthamor mbeti burim i vazhdueshëm tensioni me Perëndimin.
Në vitin 2015, Irani arriti një marrëveshje me fuqitë botërore për kufizimin e programit bërthamor në këmbim të lehtësimit të sanksioneve. Në vitin 2018, administrata e presidentit amerikan Donald Trump u tërhoq nga marrëveshja dhe rivendosi sanksionet.
Vrasja e gjeneralit Qassem Soleimani nga një sulm amerikan në Irak në vitin 2020 rriti ndjeshëm tensionet. Përplasjet e mëvonshme me Izraelin dhe përshkallëzimi i fundit ushtarak me SHBA-në e thelluan krizën.
Në janar 2026, protesta të gjera për shkak të krizës ekonomike u përballën me reagim të ashpër nga forcat e sigurisë, sipas raportimeve për viktima dhe arrestime masive.
Vrasja e Khameneit nga një sulm i koordinuar amerikano-izraelit mbyll një kapitull të gjatë në historinë politike të Iranit. Institucionet e republikës islamike përballen tani me procesin e zgjedhjes së një udhëheqësi të ri, ndërsa rajoni mbetet në pritje të zhvillimeve të mëtejshme.
