Nga rezistenca e brezave te lufta çlirimtare: kundër bajraktarizmit dhe përvetësimit të historisë
Shkruan: Ismet Haziri
Është bërë, fatkeqësisht, një dukuri gjithnjë e më e shpeshtë që individë, familje, grupe e qarqe të caktuara të hyjnë në një garë të pakuptimtë se kush ia solli lirinë Kosovës, kush e bëri rezistencën e parë, kush e dha goditjen e parë ndaj makinerisë shtypëse të regjimit të Slobodan Millosheviqit dhe kujt i takon merita kryesore për çlirimin e vendit.
Kjo garë për ta përvetësuar historinë është shfaqje e bajraktarizmit, e provincializmit dhe e një mendësie që sakrificën kombëtare përpiqet ta shndërrojë në pronë private. Një ekspozim i tillë është sa i prapambetur në mendësi, aq edhe i paqëndrueshëm përballë fakteve historike. Ai e ngushton një proces të gjatë kombëtar në përmasat e individëve, familjeve apo krahinave, duke harruar se liria e Kosovës nuk lindi brenda një dite, nuk u përgatit nga një brez i vetëm dhe nuk mund të përvetësohet nga askush.
Liria nuk është pronë private. Ajo është rezultat i një përpjekjeje historike kolektive, të bartur brez pas brezi dhe të kurorëzuar me luftën çlirimtare.
Historia e robërisë dhe interesat e fuqive të mëdha
Për ta kuptuar rrugën që na solli deri te liria, duhet të nisim nga rrethanat historike që përcaktuan fatin e shqiptarëve dhe copëtimin e trojeve të tyre. Sidomos gjatë rënies së Perandorisë Osmane dhe pas saj, çështja shqiptare u bë pjesë e përplasjes së interesave territoriale dhe gjeopolitike të fuqive të mëdha. Vendimet e tyre, të marra shpesh pa vullnetin e popujve që preknin, ndikuan drejtpërdrejt në hartën politike të Ballkanit dhe në fatin e shqiptarëve.
Në këtë kontekst, Austro-Hungaria, e në veçanti diplomacia austriake, luajti rol të rëndësishëm në mbështetjen e çështjes shqiptare dhe në rrethanat ndërkombëtare që ndihmuan krijimin e shtetit shqiptar. Megjithatë, ky rol duhet parë në kontekstin e interesave të kohës dhe të përpjekjeve të vetë shqiptarëve për të mbijetuar politikisht e kombëtarisht. Asnjë fuqi e jashtme nuk mund ta zëvendësonte vullnetin e një populli për liri, ashtu siç asnjë mbështetje diplomatike nuk mund ta shpjegojë e vetme mbijetesën e çështjes shqiptare.
Por, pavarësisht rrethanave të pafavorshme dhe padrejtësive historike, shqiptarët nuk u pajtuan plotësisht me robërinë. Brez pas brezi, ata e mbajtën gjallë frymën e rezistencës dhe idealin e lirisë. Kjo frymë nuk ishte pronë e një individi, e një familjeje apo e një krahine. Ajo ishte një vazhdimësi historike, e ushqyer nga përvoja e vuajtjes, nga kujtesa e humbjeve dhe nga vendosmëria për të mos u dorëzuar.
Nga Lidhja e Prizrenit te rezistenca e armatosur
Lidhja Shqiptare e Prizrenit e vitit 1878 shënon një nga momentet themelore të organizimit politik kombëtar. Ajo artikuloi kërkesën për mbrojtjen e trojeve shqiptare në një kohë kur interesat e fuqive të mëdha dhe pretendimet territoriale të shteteve fqinje kërcënonin drejtpërdrejt ekzistencën kombëtare të shqiptarëve.
Kjo traditë e organizimit dhe e qëndresës vazhdoi me kryengritjet shqiptare të fillimshekullit XX, të cilat i paraprinë shpalljes së pavarësisë më 1912. Ato dëshmuan se çështja shqiptare nuk ishte një krijim i diplomacisë së jashtme, por një kërkesë e mbështetur në përpjekjet dhe sakrificat e vetë popullit.
Pas vendosjes së kufijve të rinj dhe përfshirjes së Kosovës nën sundimin serb, rezistenca mori forma të tjera. Lëvizja kaçake u bë një nga shprehjet e qëndresës së armatosur kundër pushtetit dhe dhunës shtetërore. Në periudhat pas Luftës së Dytë Botërore, kundërshtimi i ripushtimit dhe i politikave shtypëse vazhdoi, ndërsa qëndresa e Shaban Polluzhës dhe e luftëtarëve që u rreshtuan me të mbetet pjesë e historisë së ndërlikuar të shqiptarëve në Kosovë gjatë vitit 1945.
Po ashtu, rezistenca e Mulla Idriz Gjilanit, në rrethanat e fundit të Luftës së Dytë Botërore dhe të vendosjes së pushtetit komunist jugosllav, përfaqëson një kapitull të rëndësishëm të qëndresës shqiptare. Këto përvoja, ndonëse të ndryshme për nga rrethanat, organizimi dhe objektivat e tyre, dëshmojnë se kundërshtimi i nënshtrimit nuk ishte një ngjarje e izoluar dhe as vepër e një individi të vetëm.
Historia nuk kërkon që të gjitha këto lëvizje të barazohen ose të interpretohen njësoj. Ajo kërkon që të njihen në kontekstin e tyre dhe të kuptohet se rezistenca shqiptare kishte shumë forma, shumë bartës dhe shumë çmime njerëzore.
Çdo brez e trashëgoi një pjesë të kësaj përvoje dhe ia përcolli brezit pasues, duke e mbajtur gjallë mundësinë e një rezistence të re.
Vitet 1968 dhe 1981: nga qëndresa te vetëdija politike
Demonstratat e vitit 1968 shënuan një moment të rëndësishëm të artikulimit publik të kërkesave kombëtare të shqiptarëve në Jugosllavi. Ato shprehën pakënaqësinë ndaj pozitës politike dhe shoqërore të shqiptarëve dhe kërkesën për më shumë të drejta, përfshirë statusin e Kosovës dhe përdorimin e simboleve kombëtare.
Demonstratat e vitit 1981, me pjesëmarrjen e gjerë të studentëve dhe të shtresave të tjera të popullsisë, shënuan një tjetër kthesë. Ato dëshmuan se çështja shqiptare nuk mund të mbyllej me heshtje administrative, me represion apo me kufizime politike. Edhe pse pasuan ndëshkime, burgosje dhe masa të ashpra represive, kërkesat dhe përvojat e asaj periudhe ndikuan në zhvillimin e mëvonshëm të vetëdijes politike kombëtare.
Këto lëvizje nuk e sollën vetvetiu çlirimin dhe nuk duhet të paraqiten si një vijë e drejtpërdrejtë, pa ndërprerje, drejt luftës së viteve 1998–1999. Por ato krijuan përvoja organizimi, ndërgjegjësimi dhe sakrifice, të cilat mbetën pjesë e kujtesës politike të shqiptarëve të Kosovës.
Historia e rezistencës nuk përbëhet vetëm nga fitoret. Ajo përbëhet edhe nga humbjet, burgjet, ndëshkimet, dështimet dhe përpjekjet që, edhe kur nuk arrijnë menjëherë qëllimin e tyre, lënë pas një trashëgimi që mund të marrë kuptim të ri në rrethana të tjera historike.
Arsimi, Universiteti i Prishtinës dhe rezistenca e viteve të nëntëdhjeta
Në vitet e nëntëdhjeta, kur regjimi serb përjashtoi masivisht shqiptarët nga puna, arsimi, institucionet dhe jeta publike, rezistenca mori një formë tjetër. Nën udhëheqjen politike të Ibrahim Rugovës, shqiptarët ndërtuan një sistem të rezistencës paqësore, organizimit paralel dhe mbijetesës shoqërore.
Në këtë periudhë, mësuesit, profesorët, punëtorët shëndetësorë, punëtorët e larguar nga vendet e punës, studentët dhe qytetarët e zakonshëm luajtën rol të rëndësishëm në ruajtjen e jetës kolektive. Përjashtimi nga puna nuk ishte vetëm një padrejtësi ekonomike; ai ishte edhe një përpjekje për ta dobësuar shoqërinë shqiptare dhe për t’ia kufizuar mundësitë e organizimit.
Përgjigjja ishte rezistenca, solidariteti dhe organizimi i jetës jashtë institucioneve të kontrolluara nga regjimi.
Prishtina, si qytet universitar, u bë një qendër e rëndësishme e mendimit politik, e dijes dhe e ndërgjegjësimit kombëtar. Universiteti i Prishtinës dhe hapësirat e tjera arsimore krijuan mundësi që studentë e intelektualë nga shumë treva shqiptare të ish-Jugosllavisë të takoheshin, të shkëmbenin ide dhe të zhvillonin një vetëdije të përbashkët politike e kombëtare.
Kur arsimi shqiptar u përjashtua nga objektet shkollore, mësimi vazhdoi edhe në shtëpi private. Kur institucionet u mbyllën, u krijuan forma alternative të organizimit. Kur punëtorët u larguan nga puna, familjet dhe komunitetet u përpoqën t’i mbanin në këmbë. Kjo nuk ishte vetëm mbijetesë. Ishte një formë e rezistencës kolektive kundër synimit për ta nënshtruar një popull.
Në këtë proces, gjyshërit dhe baballarët tanë, punëtorët, mësuesit, intelektualët dhe familjet që investuan në arsimimin e fëmijëve patën rolin e tyre. Kontributi i tyre nuk mund të matet vetëm me atë që shihet në një fotografi të luftës apo në një përvjetor. Ai gjendet edhe në shkollat që nuk u mbyllën, në dijen që nuk u ndërpre, në dinjitetin që nuk u dorëzua dhe në brezat që u përgatitën për ta marrë mbi vete përgjegjësinë historike.
Rezistenca paqësore dhe lufta e armatosur nuk ishin e njëjta gjë dhe nuk duhet të ngatërrohen. Ato kishin forma, mjete dhe strategji të ndryshme. Por as historia e njërës nuk mund të fshihet për ta lartësuar tjetrën.
Kur dhuna e ktheu qëndresën në luftë çlirimtare
Lufta e viteve 1998–1999 ishte një kapitull vendimtar në historinë e Kosovës. Ajo u zhvillua në rrethana të dhunës sistematike, të represionit dhe të mohimit të të drejtave të shqiptarëve. Në këtë periudhë, UÇK-ja u bë shprehja e organizuar e luftës së armatosur për çlirim dhe një faktor qendror i rezistencës ndaj forcave serbe.
Por lufta nuk lindi në zbrazëti. Ajo u zhvillua mbi një histori të gjatë qëndrese, mbi përvojat e brezave, mbi vetëdijen politike të krijuar ndër vite dhe mbi një shoqëri që kishte kaluar përmes përjashtimit, represionit dhe dështimit të rrugëve të mëparshme për ta zgjidhur çështjen e Kosovës.
Kjo nuk do të thotë se historia duhet të paraqitet si një vijë e paracaktuar që patjetër do të përfundonte me luftën. Historia nuk funksionon në mënyrë aq të thjeshtë. Do të thotë, megjithatë, se lufta çlirimtare duhet kuptuar në kontekstin e saj të gjerë dhe jo si një ngjarje pa të kaluar, e shkëputur nga gjithçka që kishte ndodhur më parë.
Sakrifica e familjes Jashari, masakra e Reçakut, krimet në Meje dhe Izbicë, tragjedia e familjes Berisha, masakra ndaj familjes Bogujevci, krimet e kryera në Gjakovë, dhuna seksuale e përdorur si armë lufte, dëbimet masive dhe vuajtjet e popullsisë civile përbëjnë pjesë të kujtesës sonë të përbashkët. Ato dëshmojnë për çmimin njerëzor të luftës dhe për tragjedinë që përjetoi populli shqiptar.
Në këtë histori janë edhe nënat që humbën fëmijët, gratë që mbajtën familjet gjallë, fëmijët që u rritën në frikë e pasiguri, të zhvendosurit që humbën shtëpitë dhe mërgimtarët që ndihmuan nga larg. Janë edhe ata që strehuan të përndjekurit, që ndanë një copë bukë, që dhanë një gotë ujë, që mjekuan një të plagosur apo që rrezikuan për të ndihmuar një familje në nevojë.
Këto veprime nuk e zëvendësojnë kontributin e luftëtarëve dhe as nuk e bëjnë të panevojshëm dallimin ndërmjet roleve. Por ato tregojnë se lufta dhe qëndresa nuk zhvillohen vetëm në front. Ato mbështeten edhe nga shoqëria që përpiqet të mbijetojë, të ndihmojë dhe të mos e humbasë njerëzoren në rrethanat më të rënda.
Një popull nuk e fiton lirinë vetëm me ata që luftojnë me armë. Por as sakrifica e atyre që ndihmojnë në forma të tjera nuk duhet përdorur për ta zbehur rolin e luftëtarëve. E vërteta kërkon që secilit t’i njihet vendi i vet.
UÇK-ja: vlerë kombëtare, jo pronë e askujt
Në këtë rrugëtim, UÇK-ja zë vend të veçantë. Ajo përfaqëson kapitullin e organizuar të luftës së armatosur për çlirimin e Kosovës dhe është një nga simbolet më të rëndësishme të historisë sonë bashkëkohore.
Tri shkronjat — UÇK — nuk duhet të shndërrohen në mjet për të krijuar pronësi politike, familjare apo krahinore mbi lirinë. Ato nuk janë dekor për protagonizëm personal dhe as licencë për ta përvetësuar të gjithë historinë e çlirimit.
Ato duhet të ruhen si vlerë kombëtare, me respekt për luftëtarët, për dëshmorët, për të plagosurit, për familjet e tyre dhe për të gjithë ata që kontribuuan në luftën çlirimtare. Po aq e rëndësishme është që historia e UÇK-së të dokumentohet me seriozitet, që meritat konkrete të njihen dhe që asnjë pretendim individual të mos zëvendësojë faktet.
Të njohësh kontributin e një luftëtari nuk do të thotë t’ia mohosh kontributin një tjetri. Të nderosh një familje nuk do të thotë ta zvogëlosh sakrificën e mijëra familjeve të tjera. Të vlerësosh një krahinë nuk do të thotë se krahinat e tjera kanë qenë jashtë historisë. Dhe të respektosh luftën e armatosur nuk kërkon mohimin e rezistencës politike, të arsimit, të solidaritetit shoqëror apo të përpjekjeve të brezave të mëparshëm.
Meritat duhen njohur, jo monopolizuar. Historia duhet dokumentuar, jo përvetësuar. Sakrifica duhet nderuar, jo shndërruar në kapital personal.
Prandaj, pretendimi se një individ, një familje, një grup apo një regjion i vetëm e nisi dhe e fitoi luftën është jo vetëm historikisht i paqëndrueshëm, por edhe moralisht i padrejtë. Ai e zvogëlon një përpjekje kombëtare në përmasa lokale dhe e kthen kujtesën në garë për epërsi.
Historia e Kosovës është shumë më e madhe se secili individ. Është më e gjerë se secila familje, më e thellë se secila krahinë dhe më e rëndësishme se secili interes politik i ditës.
Nuk e nderojmë historinë duke shpikur merita. Nuk e mbrojmë luftën duke e monopolizuar atë. Nuk e forcojmë kombin duke i ndarë shqiptarët në më meritorë dhe më pak meritorë, sipas prejardhjes apo përkatësisë politike.
E nderojmë historinë kur e pranojmë kompleksitetin e saj, kur i dallojmë rolet dhe kur ia njohim secilit kontributin e vërtetë. E mbrojmë luftën kur e ruajmë kujtesën e saj nga përvetësimi dhe manipulimi. E forcojmë kombin kur e kuptojmë se liria nuk mund të jetë pronë e askujt.
Liria është më e madhe se bajraktarizmi
Sot, kur individë e grupe të ndryshme përpiqen ta vendosin veten në qendër të historisë, duhet të kujtojmë se rruga drejt lirisë nuk filloi me ta dhe nuk përfundoi me ta. Ajo u përgatit nga breza, u mbajt gjallë nga rezistenca politike, kulturore dhe shoqërore, u mbështet nga solidariteti i popullit dhe mori një kthesë vendimtare me luftën çlirimtare.
Askush nuk ka të drejtë ta fshijë këtë vazhdimësi për ta ngritur veten mbi të tjerët.
Lidhja e Prizrenit, kryengritjet shqiptare, lëvizjet kaçake, qëndresa e Shaban Polluzhës dhe e Mulla Idriz Gjilanit, demonstratat e vitit 1968 dhe 1981, rezistenca e viteve të nëntëdhjeta, mësuesit dhe studentët, Universiteti i Prishtinës, kontributi i familjeve dhe i mërgatës, sakrifica e familjes Jashari dhe lufta e UÇK-së nuk janë ngjarje identike dhe nuk kanë të njëjtin rol historik. Por secila duhet kuptuar në kohën dhe rrethanat e veta, si pjesë e historisë së gjatë të shqiptarëve për liri, të drejta dhe dinjitet.
Nuk duhet t’i barazojmë të gjithë për ta mbrojtur unitetin. Duhet t’i njohim drejt të gjithë për ta mbrojtur të vërtetën.
Kjo është arsyeja pse gara për pronësinë mbi lirinë është e pakuptimtë. Një popull që fillon të konkurrojë se kush e ka pronësinë mbi historinë e vet, rrezikon ta humbasë kuptimin e sakrificës së përbashkët. Dhe një shoqëri që e përdor të kaluarën për të krijuar ndarje të reja, nuk po e nderon historinë, por po e vë atë në shërbim të interesave të ngushta.
Liria e Kosovës nuk ka pronarë. Ajo ka dëshmorë, luftëtarë, të mbijetuar, nëna, familje, mësues, studentë, punëtorë, veprimtarë dhe breza të tërë që nuk u pajtuan me robërinë.
Rezistenca u bart brez pas brezi. Lufta çlirimtare i dha asaj një kapitull vendimtar. Sakrifica e shumë njerëzve u bë pjesë e çmimit të lirisë. UÇK-ja mbetet një nga simbolet më të rëndësishme të këtij rrugëtimi, ndërsa liria e Kosovës është vlerë e përbashkët e qytetarëve të saj dhe trashëgimi që duhet t’u përcillet brezave me dinjitet, të vërtetë dhe përgjegjësi.
Sepse liria nuk është bajrak që ngrihet për të shpallur epërsinë e njërit mbi tjetrin. Është amanet i një populli, i fituar me sakrificë dhe i mbrojtur me kujtesë.
Dhe mbi të gjitha, liria e Kosovës është shumë më e madhe se secili prej nesh.
