Një shishe e vogël qelqi, e mbuluar nga rëra në bregun e Wharton Beach në Australinë Perëndimore, ka mbartur brenda një copë historie që askush s’e priste të gjente më: një letër e shkruar më 15 gusht 1916 nga një ushtar i Luftës së Parë Botërore, që sot, pas më shumë se një shekulli, ka dalë sërish në dritë.
Mesazhi, i futur në shishe gjatë udhëtimit të anijes HMAT Ballarat, ishte dërguar nga Malcolm Alexander Neville, 28 vjeç, dhe bashkëluftëtari i tij William Kirk Harley, ndërsa po lundronin nga Adelaide drejt Evropës për t’u bashkuar me trupat australiane në frontin perëndimor. Në letër, Neville i shkruante nënës së tij me një ton të qetë e plot jetë: “Ushqimi është shumë i mirë – përveç një vakti që e hodhëm në det.”
Askush nuk e dinte se ajo fjali e thjeshtë do të bëhej një dëshmi e fundit e jetës së tij. Neville u vra në Francë në vitin 1917, ndërsa Harley mbijetoi. Letra e tyre, e ruajtur brenda shishes për 109 vjet, u zbulua muajin e kaluar nga një familje që po pastronte bregdetin, dhe menjëherë u dërgua në arkivat kombëtare australiane.
Shishja ishte mbyllur aq mirë dhe varrosur aq thellë në rërën e lagësht, sa letërat mbetën pothuajse të paprekura. Ekspertët thanë se ishte “një mrekulli historike dhe natyrore”, sepse një objekt i tillë nuk mund të kishte mbijetuar për dekada në det po të mos ishte ngulur në tokë menjëherë pas hedhjes.
Kujtesa që nuk e mbyt as koha
Ky zbulim, përtej kuriozitetit arkeologjik, është një rikujtesë e fuqishme për dimensionin njerëzor të luftës. Pas çdo date në libra historie, ekziston një njeri me zë, me frikë, me humor e me ëndrra. Letra e Neville është dëshmia e një brezi që shkoi në luftë pa ditur pse, për perandorinë, për nderin, apo thjesht sepse koha e tyre nuk u ofronte zgjedhje.
Në Australi, ngjarja ka ngjallur emocione të forta. Pasardhësit e dy ushtarëve janë kontaktuar nga autoritetet, dhe po përgatitet një ekspozitë për të treguar jo vetëm letrën, por edhe udhëtimin e saj përmes oqeanit dhe shekujve. Për shumë australianë, kjo shishe është bërë një metaforë e kujtesës kombëtare: një kujtesë që nuk e mbyt as koha, as kripa e detit.
Një pasqyrë për ne, shqiptarët
Për lexuesin shqiptar, kjo histori është më shumë se një anekdotë e largët. Është një kujtesë se historia e njerëzimit nuk është vetëm ajo që ndodh në frontet e mëdha, por edhe ajo që ruhet në heshtje – në një letër, në një foto, në një kujtim familjar. Shqipëria ka qindra histori të ngjashme të humbura nëpër arkiva, në valixhe emigrantësh apo në fshatra që askush s’i ka dokumentuar.
Në një kohë kur kujtesa po zëvendësohet nga zhurma e përditshme, një letër e vitit 1916 që mbërrin tek ne më 2025 është një shuplakë e butë, por e thellë: historia jeton vetëm nëse e kujtojmë. Dhe ndoshta, si kjo shishe, çdo e vërtetë e harruar pret ditën e vet për të dalë në breg.
