Kur një fotografi e babait të saj duke marrë mobilie të hedhura pranë kontejnerëve filloi të qarkullonte në rrjetet sociale, një shqiptare që jetonte në Danimarkë mendoi se familja po i fshihte varfërinë dhe përkeqësimin e shëndetit të tij.
E turpëruar që të tjerët e kishin parë të moshuarin në atë gjendje, ajo u kthye pa paralajmërim në Pejë dhe e përballi me zemërim. Por pas disa netësh e ndoqi deri te një magazinë e vjetër në periferi të qytetit. Kur dera u hap, brenda nuk gjeti shenjat e mjerimit që priste, por dhjetëra banka shkollore, karrige dhe biçikleta të restauruara për fëmijët që nuk mund t’i blinin.
Rrëfimi i plotë
Quhem Liridona, jam 39 vjeçe dhe prej 14 vjetësh jetoj në Kopenhagë.
Në Danimarkë punoj si asistente në një klinikë dentare. Bashkëshorti im punon në ndërtimtari dhe kemi dy fëmijë. Nuk jemi të pasur, por jetojmë mirë dhe, si shumë familje shqiptare në diasporë, përpiqemi t’i ndihmojmë prindërit në Kosovë.
Babai im, Rrahmani, jetonte vetëm në Pejë. Nëna kishte vdekur gjashtë vjet më parë pas një sëmundjeje të shkurtër.
Ai ishte 68 vjeç dhe gjithë jetën kishte punuar si mjeshtër druri. Kishte duar të mëdha, të ashpra dhe gjithmonë me ndonjë shenjë të vogël nga sharra ose dalta. Edhe kur dilte për të pirë kafe, nën thonj i mbetej pluhur druri.
Pas pensionimit, menduam se më në fund do të pushonte.
Unë dhe vëllai, i cili jetonte në Prishtinë, ia rregulluam shtëpinë. I blemë një televizor të ri, i ndërruam ngrohjen dhe i vendosëm dritare të mira. Çdo muaj i dërgoja para, edhe pse ai ankohej se nuk i duheshin.
“Pensionin e kam, oborrin e kam, bukën e bëj vetë”, më thoshte. “Mos puno për mua. Puno për fëmijët e tu.”
Nuk e dëgjoja.
Paratë i dërgoja rregullisht, sepse kështu ndihesha më e qetë. Mendoja se, edhe pse isha larg, po e kryeja detyrën time si vajzë.
Gjithçka ndryshoi kur më telefonoi kushërira ime.
“Mos u shqetëso”, më tha që në fillim, gjë që më shqetësoi menjëherë. “Po qarkullon një fotografi e axhës Rrahman nëpër disa faqe.”
Ma dërgoi në telefon.
Në fotografi shihej babai im pranë disa kontejnerëve, duke ngarkuar në një karrocë druri një karrige të thyer dhe dy dërrasa të vjetra. Kishte veshur një xhaketë pune të zbehur dhe një kapelë të vjetër.
Dikush e kishte fotografuar nga larg dhe kishte shkruar: “Pensionisti mbledh mbeturina natën për të mbijetuar.”
Poshtë kishte dhjetëra komente.
Disa shprehnin keqardhje. Disa fajësonin shtetin. Të tjerë pyesnin ku jetonte që t’i çonin ushqime. Një koment thoshte se fëmijët e tij sigurisht e kishin braktisur.
E lexova atë fjali disa herë.
M’u duk sikur të gjithë po më akuzonin mua.
E telefonova menjëherë babanë. Nuk u përgjigj. Telefonova vëllanë dhe e pyeta nëse babai kishte probleme me para.
“Jo”, më tha. “Të paktën jo që di unë.”
“Pse mbledh gjëra nëpër kontejnerë atëherë?”
Vëllai heshti për një çast.
“E kam parë duke sjellë dërrasa në shtëpi. Kur e pyeta, më tha se i duheshin për punë.”
Për çfarë pune mund t’i duheshin një pensionisti dërrasat e kalbura dhe karriget e hedhura?
Mendja më shkoi te gjërat më të këqija. Mos kishte borxhe? Mos dikush po e shfrytëzonte? Mos kishte filluar të humbiste kujtesën?
Atë mbrëmje e telefonova përsëri. Këtë herë u përgjigj.
E pyeta drejtpërdrejt për fotografinë.
Ai qeshi.
“Njerëzit fotografojnë gjithçka sot”, tha.
Nuk më pëlqeu qetësia e tij.
“Baba, unë të dërgoj para çdo muaj. Nëse nuk të mjaftojnë, më thuaj. Nuk ke nevojë të kërkosh nëpër mbeturina.”
Në anën tjetër të telefonit u bë heshtje.
“Unë nuk kam kërkuar asgjë nga askush”, tha më në fund.
“Fotografia tregon diçka tjetër.”
“Fotografia tregon çfarë ka dashur të shohë ai që e ka bërë.”
Pastaj e mbylli bisedën duke thënë se ishte lodhur.
Unë nuk fjeta atë natë. Nuk më shqetësonte vetëm gjendja e tij. Më lëndonte edhe mendimi se të njohurit tanë mund ta shihnin fotografinë dhe të mendonin se e kisha lënë babanë pa bukë.
Pas dy ditësh bleva një biletë dhe shkova në Kosovë pa e paralajmëruar.
Kur hapa derën e shtëpisë, babai ishte në kuzhinë duke gatuar fasule. Frigoriferi ishte plot. Shtëpia ishte e ngrohtë dhe faturat ishin paguar.
Nuk dukej si njeri që po vuante nga uria.
Por në oborr gjeta karrocën e fotografisë. Pranë murit ishin vendosur dërrasa, këmbë tavolinash, dyer të vjetra dollapësh dhe disa karrige pa mbështetëse.
“Çfarë janë këto?”, e pyeta.
“Dru”, u përgjigj.
“E shoh se janë dru. Pse i mbledh?”
“Sepse ende bëjnë punë.”
I thashë se fotografia e tij po qarkullonte në internet. I tregova komentet dhe ofertat e njerëzve për t’i sjellë ushqime.
Ai as nuk e shikoi ekranin.
“Mua më njohin ata që duhet të më njohin”, tha.
U zemërova.
I thashë se nuk ishte vetëm çështje e tij. Se unë dhe vëllai dukeshim si fëmijë që e kishin braktisur babanë. Se njerëzit më kishin shkruar edhe në rrjetet sociale për të më pyetur nëse kishte nevojë për ndihmë.
Ai më vështroi drejt.
“Pra, nuk erdhe sepse mendove se jam keq. Erdhe sepse të erdhi turp nga fotografia.”
Fjalët e tij më goditën.
E mohova, por e dija se një pjesë e asaj që thoshte ishte e vërtetë. Po të mos ishte publikuar fotografia, ndoshta do të prisja edhe disa muaj për të ardhur.
Qëndrova në Pejë, por raporti ynë u bë i ftohtë. Gjatë ditës babai sillej sikur nuk kishte ndodhur asgjë. Në mbrëmje, pas darkës, vishte xhaketën e punës dhe dilte.
Kur e pyesja ku shkonte, përgjigjej:
“Kam pak punë.”
Natën e tretë vendosa ta ndiqja.
Ai e tërhiqte karrocën ngadalë nëpër disa rrugë anësore. Ndaloi pranë një ndërtese ku ishin hedhur disa rafte të vjetra. Kontrolloi drurin, mori vetëm pjesët që dukeshin të përdorshme dhe vazhdoi rrugën.
Pas rreth gjysmë ore arriti te një magazinë e vjetër në periferi të qytetit.
Nxori një çelës dhe hyri.
Prita disa minuta dhe pastaj iu afrova derës. Nga brenda dëgjohej zhurma e lehtë e një makine për lëmimin e drurit.
Kur hapa derën, babai u kthye i befasuar.
Ajo që pashë brenda nuk kishte asnjë lidhje me pamjen e një njeriu që mblidhte mbeturina për të mbijetuar.
Në njërën anë të magazinës ishin radhitur banka të vogla shkollore, të lyera dhe të riparuara. Në mur vareshin rafte librash. Në anën tjetër kishte biçikleta fëmijësh, disa të përfunduara dhe disa ende pa goma.
Në çdo send ishte ngjitur një copë e vogël letre me një numër, por pa emër.
“Çfarë është e gjithë kjo?”, e pyeta.
Babai e fiku makinën dhe uli maskën mbrojtëse.
Më shpjegoi se gjithçka kishte nisur dy vjet më parë. Një mësues nga një fshat afër Pejës i kishte kërkuar t’ia riparonte dy banka të thyera të klasës. Shkolla nuk kishte buxhet për të blerë të reja.
Babai kishte pranuar.
Kur i dërgoi bankat, pa se në klasë kishte fëmijë që uleshin nga tre në një vend. Disa nuk kishin as tavolina të përshtatshme për të bërë detyrat në shtëpi.
Pastaj kishte filluar të mblidhte mobilie të hedhura.
Dërrasat e dollapëve bëheshin rafte. Tavolinat e vjetra shndërroheshin në banka. Nga tri karrige të thyera arrinte të bënte një të fortë. Biçikletat i rregullonte për fëmijët që ecnin disa kilometra deri në shkollë.
“Nuk mund të blesh gjithçka të re”, tha. “Por mund të mos e hedhësh atë që rregullohet.”
E pyeta pse nuk na kishte treguar.
“Sepse do të më dërgonit para.”
I thashë se kjo ishte pikërisht ajo që duhej të bënim. Mund t’i blinim materialet, veglat dhe biçikletat e reja.
Ai tundi kokën.
“Nëse i blejmë të gjitha, kjo bëhet bamirësi. Unë dua t’u tregoj se diçka e hedhur nuk e ka humbur domosdoshmërisht vlerën.”
Pastaj hapi një dollap metalik.
Brenda kishte fotografi të fëmijëve pranë bankave dhe biçikletave të riparuara. Kishte edhe vizatime të bëra me lapsa me ngjyra: shtëpi, male, shkolla dhe figura njerëzish me duar tepër të mëdha.
Në njërën nga vizatimet shkruhej me shkronja fëmije: “Për bacën që i rregullon gjërat.”
E pyeta kush paguante qiranë e magazinës dhe bojërat.
Babai buzëqeshi.
“Ti.”
Nuk e kuptova menjëherë.
Paratë që i dërgoja çdo muaj nuk i përdorte për vete. Një pjesë i shpenzonte për materialet, ndërsa pjesën tjetër e ruante për ngrohjen dhe shpenzimet e magazinës.
U zemërova përsëri.
I thashë se paratë ishin për të, jo për njerëz që nuk i njihja.
“Edhe unë për vete i kam përdorur”, u përgjigj. “Kjo punë më mban gjallë.”
Pastaj më tregoi diçka që nuk e kisha ditur.
Kur ishte 12 vjeç, babai kishte lënë shkollën për të punuar në një punishte druri. Gjyshi kishte vdekur dhe familjes i duhej një rrogë. Për vite të tëra ai kishte ëndërruar të kthehej në bankën e shkollës, por nuk ishte kthyer kurrë.
“Unë nuk mund ta rifilloj klasën time”, tha. “Por mund të rregulloj një bankë për dikë që të mos e lërë të vetën.”
Për herë të parë që nga kthimi im, nuk gjeta asgjë për t’i thënë.
Të nesërmen erdhën dy mësues për të marrë katër banka. Me ta ishte edhe një djalë rreth trembëdhjetë vjeç. Kur pa një biçikletë të kaltër pranë murit, fytyra iu ndriçua.
Babai ia kontrolloi edhe një herë frenat dhe ia zgjati çelësin e drynit.
Djali nuk tha shumë. Vetëm e përqafoi shpejt dhe doli duke e shtyrë biçikletën.
Në atë çast e kuptova se gjatë gjithë viteve në Danimarkë e kisha matur kujdesin tim me shuma parash. Sa më shumë dërgoja, aq më e bindur isha se po bëja gjithçka që duhej.
Ndërsa babai e maste jetën me atë që mund të bënte ende me duart e veta.
Fotografia që më kishte turpëruar nuk tregonte një pensionist të braktisur. Tregonte një mjeshtër druri që shihte vlerë atje ku të tjerët shihnin vetëm mbeturina.
Qëndrova në Kosovë edhe dy javë.
Në fillim doja ta bindja të ndalonte daljet e natës. Në vend të kësaj, fillova ta shoqëroja. Unë shtyja karrocën, ndërsa ai kontrollonte dërrasat dhe më shpjegonte cilat mund të shpëtoheshin.
E kontaktova edhe faqen që kishte publikuar fotografinë. U kërkova ta korrigjonte përshkrimin. Nuk dëshiroja që babai të paraqitej më si njeri që kërkonte lëmoshë.
Ai nuk pranoi të fotografohej përsëri dhe as të tregonte emrat e fëmijëve.
“Nëse do ta shkruajnë”, tha, “le të shkruajnë për bankat, jo për mua.”
Para se të kthehesha në Kopenhagë, më dha një kuti të vogël prej druri për vajzën time. Kapaku ishte bërë nga një pjesë dollapi që dikush e kishte hedhur.
Në pjesën e brendshme kishte gdhendur vetëm një fjali:
“Mos e mat vlerën e një gjëje nga vendi ku e ke gjetur.”
Sot vazhdoj t’i dërgoj para çdo muaj. Por tani e di ku shkojnë dhe nuk përpiqem më ta ndaloj.
Bashkë me disa miq kemi mbledhur vegla, goma biçikletash dhe materiale pune. Babai pranon çdo gjë, përveç një tabele me emrin e tij mbi derën e magazinës.
Fotografia e vjetër vazhdon të jetë në internet. Ndonjëherë ende e shoh të shpërndarë me përshkrimin e gabuar.
Dikur doja që të zhdukej.
Tani, sa herë që më del përpara, nuk shoh një burrë të varfër pranë kontejnerëve. Shoh babanë tim duke marrë në duar diçka që të tjerët e kanë hedhur dhe duke i dhënë një mundësi tjetër.
Ndoshta këtë bëri edhe me veten pas vdekjes së nënës.
Në vend që të ulej vetëm në shtëpi dhe të priste ditët të kalonin, hapi një magazinë, mori veglat e vjetra dhe gjeti përsëri arsyen për t’u zgjuar në mëngjes.
Unë shkova në Pejë për ta shpëtuar nga një turp që ekzistonte vetëm në mendjen time.
Në fund, ishte ai që më shpëtoi nga bindja se dashuria mund të dërgohet vetëm përmes një banke.
