Nga Anila Ahmataj
Brataj, Vlorë : Në një rrëfim të thellë dhe të pasur me detaje historike, emisioni “Autokton” i autores Anila Ahmataj ka hedhur dritë mbi një nga zonat më enigmatike të Labërisë, ku historia dhe kultura bashkohen në çdo gur, lum dhe kodër. Tema e këtij episodi ka qenë “Qyteti i Ledhes” dhe një ndër veprat më të jashtëzakonshme të trashëgimisë kulturore shqiptare – Mulliri i Bratajt, mbi 500-vjeçar.
Gjatë hulumtimeve, gazetarët dhe studiuesit kanë zbuluar katër varre të lashta, duke konstatuar se një pllakë gurësh ishte lëvizur, çka ka nxjerrë në pah gjurmë të historisë që nuk janë evidentuar më parë. Ky zbulim tregon për banim të vazhdueshëm në këtë zonë që nga koha ilire, duke u lidhur me fisin e lashtë të amantëve dhe qytetin antik të Ledhes, i cili daton rreth shekullit II p.e.s.
Vendndodhja dhe peizazhi
Brataj ndodhet rreth 40 kilometra në juglindje të Vlorës, në një luginë të lumit Shushicë, ku degët e tij si Smokthina rrjedhin mes maleve dhe kodrave të mbuluara me pyje e kullota. Ky terren i ashpër, por i begatë, ka formuar një kulturë të fortë bujqësore dhe blegtorale që ka mbijetuar shekuj më rradhë. Çdo përrua, çdo gur dhe çdo kodër ka një emër, duke krijuar një toponimi unik që është vetë harta e kujtesës kolektive të Labërisë.
Trashëgimia kulturore
Në Brataj gjenden disa monumente të njohura historike dhe kulturore. Ndër më të shquarit janë:
• Ura e Bratit, një urë guri me tre harqe, që ka lidhur rrugët tregtare të zonës për shekuj me radhë. Legjenda popullore tregon se ura nuk qëndronte në këmbë derisa murosën hijen e njeriut të parë që kaloi aty.
• Rrënojat e Kishës së Shën Gjergjit, një dëshmi e shtresave të vjetra fetare dhe kulturore.
Por përtej monumenteve të dukshme, trashëgimia më e madhe janë veprat e ndërtuara nga komuniteti vetë: kanalet e ujitjes, rrugët e gurta, mullinjtë dhe strukturat tradicionale të ekonomisë rurale.
Mulliri i Bratajt ,zemra e ekonomisë lokale
Mulliri i Bratajt, i njohur edhe si Mulliri Përzez, është ndërtuar rreth shekullit XVI, në të njëjtën kohë me vijën e madhe vaditëse dhe urën me tre harqe. Ai nuk ishte vetëm një mulli; ishte një qendër ekonomike dhe sociale për të gjithë krahinën.
• Uji përplasej mbi rrotën e mullirit përmes një tuneli rreth 80 metra të gjatë, një ndërmarrje inxhinierike e rrallë për kohën.
• Tre gurët bluarës për grurë, misër dhe elb tregojnë një specializim të lartë dhe prodhim të madh bujqësor.
• Sistemi i pagesës, i njohur si “ujeme”, ishte 3-5% e prodhimit, duke garantuar drejtësi dhe rend.
Mulliri ishte gjithashtu një kompleks jetese: dy kate përmbanin mekanizmin e punës, furra buke, avllinë për kafshët dhe hapësira të thjeshta për udhëtarët që sillnin drithin nga zonat përreth. Tabani dhe dërstila shërbenin për larjen dhe përpunimin e rrobave popullore, duke bashkuar punën dhe jetën në një ritëm të përbashkët.
Trashëgimia kulturore dhe folklorike
Mulliri dhe puna e tij janë pjesë e këngëve popullore të Labërisë, që ruhen edhe sot:
“O qëndro Hasani ynë,
Të bukur vure kufinë,
More ujin në Smokthinë,
Ngrite urën në brinjë.”
Këto vargje dëshmojnë për një kohë kur ndërtimi ishte akt komunitar dhe çdo vepër publike simbol i krenarisë kolektive.
Sfida e kohës moderne
Sot, Brataj përballet me zbrazjen e popullsisë. Nga 300 familje të dikurshme, shumë të rinj kanë emigruar, duke lënë një komunitet më të vogël. Por, trashëgimia jeton në këngë, gurë, emra vendesh dhe veprat e ndërtuara me duart e njerëzve. Edhe pse tuneli i mullirit mund të jetë heshtur dhe gurët nuk rrotullohen si dikur, historia vazhdon të rrjedhë – po aq e gjallë sa ujërat e Smokthinës që e ushqejnë këtë vend.
Ky zbulim i rrallë, i nxjerrë në dritë nga gazetarët dhe studiuesit e “Autokton”, rikthen vëmendjen mbi një pjesë të pasur të trashëgimisë shqiptare që meriton ruajtje, promovim dhe studim të thelluar.
